Kapsam ve değerlendirme çerçevesi
Kasa, banka, ortak cari, stok, şüpheli alacak, sabit kıymet, gelir-gider, KDV ve öz kaynak hesaplarında sektör ve şirket ölçeğine uygun eşikler kullanılır.
Değerlendirme yapılırken işlem tarihi, tarafların hukuki durumu, belgenin niteliği, muhasebe kaydı ve beyanname sonucu aynı dosya içinde karşılaştırılır. Tek bir belge veya ekran görüntüsü, zincirin diğer halkalarıyla doğrulanmadan kesin sonuç oluşturmaz.
Vergi uygulamaları dönem ve somut olaya göre değişebileceğinden, çalışmanın tamamlandığı tarihte yürürlükte bulunan resmî düzenlemeler ve idari uygulamalar ayrıca kontrol edilmelidir.
Temel kontrol başlıkları
- Ters ve olağandışı bakiyelerBelge, dönem ve muhasebe bağlantısı birlikte doğrulanmalıdır.
- Önceki dönem ve bütçe sapmasıBelge, dönem ve muhasebe bağlantısı birlikte doğrulanmalıdır.
- Kasa/banka ve cari hareketleriBelge, dönem ve muhasebe bağlantısı birlikte doğrulanmalıdır.
- Stok ve brüt kâr ilişkisiBelge, dönem ve muhasebe bağlantısı birlikte doğrulanmalıdır.
- Vergi hesapları ve beyanname uyumuBelge, dönem ve muhasebe bağlantısı birlikte doğrulanmalıdır.
Kontrol seti, yalnız hata bulmaya değil; sonucun yeniden üretilebilir olmasına yöneliktir. Her bulgu için dayanak, değerlendirme, karar ve gerekiyorsa düzeltme adımı ayrı kaydedilmelidir.
Adım adım uygulama
- 1
Mizanı hesap sınıfı ve önemliliğe göre gruplandırın
İşlem tamamlandığında dayanak belge, sorumlu kişi ve sonuç çalışma kağıdına kaydedilir. Böylece sonraki kontrolde aynı sonuca geri izlenebilir.
- 2
Önceki dönem ve aylık hareketlerle karşılaştırın
İşlem tamamlandığında dayanak belge, sorumlu kişi ve sonuç çalışma kağıdına kaydedilir. Böylece sonraki kontrolde aynı sonuca geri izlenebilir.
- 3
Ters bakiye ve yüksek hareketli hesapları seçin
İşlem tamamlandığında dayanak belge, sorumlu kişi ve sonuç çalışma kağıdına kaydedilir. Böylece sonraki kontrolde aynı sonuca geri izlenebilir.
- 4
Karşı hesap ve belge örneklemesi yapın
İşlem tamamlandığında dayanak belge, sorumlu kişi ve sonuç çalışma kağıdına kaydedilir. Böylece sonraki kontrolde aynı sonuca geri izlenebilir.
- 5
Beyanname ve mali tablo etkisini hesaplayın
İşlem tamamlandığında dayanak belge, sorumlu kişi ve sonuç çalışma kağıdına kaydedilir. Böylece sonraki kontrolde aynı sonuca geri izlenebilir.
- 6
Risk, açıklama ve düzeltme aksiyon listesini oluşturun
İşlem tamamlandığında dayanak belge, sorumlu kişi ve sonuç çalışma kağıdına kaydedilir. Böylece sonraki kontrolde aynı sonuca geri izlenebilir.
Gerekli belgeler ve kayıtlar
Belge seti işletmenin sektörü ve işlem yapısına göre genişleyebilir. Başlangıç kontrolünde aşağıdaki kayıtlar bir belge indeksiyle toplanmalıdır:
- Aylık ve yıllık mizan
- Hesap muavinleri
- Banka ve cari mutabakatlar
- Stok/maliyet tabloları
- Vergi beyannameleri
- Risk analiz çalışma kağıdı
Elektronik belgelerde asıl dosya, doğrulama kaydı ve muhasebe bağlantısı birlikte saklanır. Dosya adları dönem, belge türü ve sıra numarası içerecek şekilde standartlaştırılır.
Uygulama örneği
131 hesap yıl sonunda düşük bakiye verse bile yıl içinde yüksek ortak para çekişleri bulunabilir. Günlük hareket ve adat analizi yapılarak finansman faydası, faiz ve KDV riski belirlenir.
Örnek genel yöntemi açıklamaktadır. Gerçek uygulamada sözleşme hükümleri, işlem dönemi, belge içeriği ve güncel mevzuat üzerinden yeniden değerlendirme yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız yıl sonu bakiyesine bakmak
- Sektörel normal hareketleri risk sanmak
- Karşı hesap analizini yapmamak
- Düşük bakiye-yüksek hareketi gözden kaçırmak
- Beyanname bağlantısını kurmamak
Dosya kapanış kontrolü
Rapor, beyanname, elektronik liste, muhasebe ve ek belgelerdeki dönem, tutar, VKN, fatura numarası ve açıklamalar birbiriyle uyumlu olmalıdır. Açıklanamayan farklar dosya tamamlanmadan çözülmelidir.
Sık sorulan sorular
Sıfır bakiye risksiz midir?
Hayır. Yıl içi hareket hacmi ve işlem niteliği önemlidir.
Her ters bakiye hata mıdır?
Hesabın doğası ve karşı kayıt incelenmeden karar verilmez.
Analiz düzeltme yerine geçer mi?
Hayır. Bulgular için belge, açıklama veya muhasebe/vergi düzeltmesi gerekir.
Resmî kaynaklar
- Gelir İdaresi Başkanlığı — 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu
- Gelir İdaresi Başkanlığı — Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği
- Mevzuat Bilgi Sistemi
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Vergisel sonuç; işlem türü, dönem, taraflar, tutar, belge seti ve güncel mevzuata göre değişebilir. Somut işlem için güncel belgeler üzerinden profesyonel değerlendirme yapılmalıdır.